13 Temmuz tarihinin BTC-nin açılışının 5 yıldönümü olması vesilesiyle başlattığımız yazı dizisinin ilk 3 makalesinde dönemin iç ve dış şartlarını, bu arada özellikle Azerbaycan`ın kendi petrolünü kendisinin üretmesi ve ihraç etmesi konusunun ne kadar zor olduğunu anlatmaya çalıştık.

BTC açısından en önemli süreç Azerbaycan`ın ihraç stratejisinin nasıl olacağı ve belirleyeceği stratejiyi uygulama olanağına sahip olup olmayacağı hususlarıydı. 20 Eylül 1994’te imzalanan anlaşmada (Asrın Anlaşması`nda), Azerbaycan, 2010 yılına kadar 60-70 milyon ton arasında petrol üretme kapasitesine ulaşacağı öngörülmekteydi.

O dönemlerde ülke içinde yıllık yaklaşık 10 milyon ton petrol tüketilmektedir. Böylece ihraç edilecek petrolün miktarı yaklaşık 50-60 milyon ton olacağı tahmin ediliyordu.

Buna bir de Kazakistan petrolü ve Türkmenistan doğal gazının her yıl daha da artan üretimi eklendiğinde asıl sorun o zaman ortaya çıkıyordu: Azerbaycan, Kazakistan petrolünün ve Türkmenistan (hatta Azerbaycan) doğal gazının dünya pazarına nasıl taşınacağı sorunu...

Tartışmalar daha çok petrol üretiminin paylaşılması değil, üretilen petrolün hangi yolla ya da yollarla dünya pazarlarına ulaştırılacağı konusundaydı. Petrol boru hattının ekonomik olmaktan daha çok politik bir konu olması, sorunun çözümünü daha da güçleştirmekteydi.

Azerbaycan petrollerinin dünya gündemine girdiği günlerde, petrolün taşınması için 7-8 güzergah gündeme gelmesine karşın bunlardan ilk başta yalnızca beş tanesi resmi olarak görüşülmüştür:

1) Kuzey hattı: Bakü-Novorossiysk;

2) Batı hattı: Bakü-Supsa;

3) Güney hattı: Bakü-İran;

4) Doğu hattı: Afganistan ve Pakistan üzerinden geçen hat;

5) Güney-Batı hattı: Bakü-Ceyhan.

Bunlardan ikisi Bakü-İran ve Bakü-Pakistan hatları gündeme geldikleri ilk günden itibaren büyük tepki toplamıştır. Bakü-İran hattı ile Azerbaycan petrolünün İran üzerinden Basra Körfezi’ne ve oradan da tankerlerle dünya piyasalarına sevki mümkündür. Ancak bu öneriye neredeyse tüm önemli güçler karşı çıkmıştır. Özellikle ABD, İran’a böyle bir koz verilmesinden fevkalade büyük endişe duymuştur. Bakü-Pakistan hattının ise Afganistan’dan geçecek olan kısmının güvenlik sorunları taşıması nedeniyle bu iki hattın gerçekleşme şansı olmamıştır. AIOC ve Azerbaycan yönetimi arasındaki görüşmeler sonucunda, petrolün taşınması için öngörülen güzergah sayısı Bakü-Novorossiysk, Bakü-Supsa ve Bakü-Ceyhan olarak 3’e indirilmiştir.

Son olarak 9 Ekim 1995’te Bakü’de erken üretim petrolünün uluslararası piyasalara taşınması için Bakü-Novorossiysk ve Bakü-Supsa güzergahları belirlenmiştir. 18 Ocak 1996 tarihinde Moskova’da Kuzey boru hattına yönelik, 8 Mart 1996 tarihinde Tiflis’te ise Batı boru hattına ilişkin anlaşmalar imzalanmıştır. Erken petrol boru hattı konusunda tek bir hat yeterli olabilecekken, Azerbaycan kendi stratejik hedefleri doğrultusunda, 1995’te Kuzey ve Batı istikametinde olmak üzere iki boru hattının da işletilmesine karar vermiştir. Bunu, Haydar Aliyev zamanından beri Rusya karşısında izlenen denge politikası kapsamında değerlendirmek gerekir.

Bu önemli seçenekleri sırayla değerlendirerek her birinin artılarına ve eksikliklerine dikkat etmeye çalışalım.

a) Bakü-Novorossiysk: Kuzey Boru Hattı

Sovyetler Birliği döneminde mevcut olan ve küçük çaplı bir bakım ile kullanılabilir hale getirilebilecek durumda bulunan bu boru hattı, Bakü’den Azerbaycan sınırına kadar 224 km ve toplamda 1411 km uzunluğunda olup, yıllık 5,75 milyon ton taşıma kapasitesine sahiptir.

Bakü-Novorossiysk hattı, Çeçenistan Özerk Cumhuriyeti başkenti Grozni (Coharkale) üzerinden de geçmekte ve Rusya’nın Karadeniz kıyısındaki Novorossiysk Limanı’na ulaşmaktadır.

Bu hattın erken üretim güzergahlarından birisi olarak seçilmesinin ardından Batılı standartlara ulaştırılabilmesi için bakım, onarım ve modernleştirme çalışmaları başlatılmış ve 50 milyon dolar harcanarak işler hale getirilmiştir.

Daha sonra bu hattın güvenliği, onarım, taşıma ücretleri vb. konuları kapsayan Azerbaycan, Rusya ve Çeçenistan arasında Bakü-Grozni-Tihoretsk-Novorossiysk boru hattına ilişkin üç taraflı sözleşme imzalanmıştır. 12 Kasım 1997’de Bakü’den gönderilen erken üretimin ilk petrolü, Aralık 1997 içinde Novorossiysk Limanına ulaşmıştır. Limana ulaşan petrol buradan tankerlerle Boğazlardan geçirilerek Akdeniz’e ve oradan da dünya pazarlarına çıkarılmaktadır.

Bu hattın erken üretim hatlarından birisi olarak tercih edilmesinde, Rusya’nın çok ısrarcı davranması ve Batılı devletlerin RF’in fazla sorun çıkarmasını istememeleri önemli rol oynamıştır. Ama bu hatta yeşil ışık yakılarak, buna paralel, bu hatta alternatif olan Batı hattı (Bakü-Supsa) projesinin gerçekleştirilmesine de karar verilmesi sağlanmıştır.

Devam edecek…

http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110801021637216.html