Aliyev, iktidarının ilk günlerinde, Rus yanlısı görünmüş ve bu durum özellikle Türkiye’de ciddi endişelere neden olmuştur.Fakat daha sonra geliştirilen projeler, ilk günlerde Moskova’nın hoşuna giden kararların özünde, Aliyev’in, denge siyaseti gereği Rusya’yı karşısına almamak ve gelecekte uygulayacağı temel politikalar için ilk şart olan siyasi geleceğini sağlama almak amacını güttüğünü kanıtlamıştır.

Haydar Aliyev göreve gelir gelmez, 25 Haziran 1993’te Hazar Denizi’nin Azerbaycan sektöründe petrol üretilmesi konusunda SOCAR’ın Batılı petrol şirketleri ile yaptığı görüşmelere ara verilmesi ve Azerbaycan petrolünün Türkiye üzerinden Akdeniz’e indirilmesini hedefleyen boru hattı projesi kapsamındaki çalışmaların iptal edilmesi talimatını vermiştir. Ardından 1993 Sonbaharı’nda Rusya yetkilileri ile petrol görüşmelerine başlamış, 23 Ekim 1993’te iki ülke yönetimleri arasında yapılan anlaşma ile Rus şirketi LUKoil’e Hazar’ın Azerbaycan sektöründe petrol çalışmaları yapma hakkı verilmiştir. Yürütülen “yakınlaşma” politikası sonucu, 1994 başında Rusya Başbakanı Çernomırdin, Azerbaycan’ın Batılı şirketlerle anlaşma yapmasına itiraz etmediklerini bildirmiştir. Kısa zamanda uygulanan bu politikalar, Azerbaycan’ın tam anlamıyla Rus yörüngesine girdiği izlenimi verse de, atılan adımlar, deneyimli devlet adamı Haydar Aliyev’in, ilk zamanlarda Rusya’yı karşısına almak istemeyişinden kaynaklanmıştır. Aliyev’in ilk resmi ziyaretini Moskova’ya yapmasını ve Eylül 1993’te Bağımsız Devletler Topluluğu Devlet Başkanlarının Moskova toplantısında, Azerbaycan’ı BDT’ye üye yapan imzayı atmasını bunun kanıtı olarak göstermek mümkündür. 4 Şubat 1994’te ise, SOCAR, Rus şirketi LUKoil’in Azerbaycan hissesinden % 10 pay alacağını konsorsiyum ortaklarına resmen açıklamıştır.

Bakü, İstanbul ve Houston şehirlerinde devam eden görüşmelerde konsorsiyuma Rusya da dahil edilerek anlaşma yeniden düzenlenmiş ve SOCAR’ payından % 10’luk hisse LUKoil’e devredilmiştir. Yaklaşık üç yıl süren görüşmeler sonucunda, nihayet 20 Eylül 1994’te, Bakü’deki Gülüstan Sarayı’nda SOCAR ile AIOC (Azerbaycan Uluslararası Operasyon Şirketi - Azerbaijan International Operating Company) arasında “Asrın Anlaşması” veya “Mega Proje” olarak adlandırılan “Hazar Denizi’nin Azerbaycan Sektöründe Yer Alan Azeri, Çırag ve Güneşli Yataklarında Petrolün Ortak İşlenmesine ve Pay Bölüşümüne İlişkin Anlaşma” imzalanarak ilgili bölgelerde petrol arama ve çıkarma yetkisi AIOC’ye verilmiştir.

Toplam yatırım bedeli 8 milyar dolara ulaşan bu proje kapsamında toplam üretilebilir petrol rezervlerinin 540 milyon ton, doğal gaz rezervlerinin ise 90 milyar m3 olduğu tahmin edilmektedir. Anlaşma 30 yıl yürürlükte kalacaktır. Sözkonusu dönem boyunca 511 milyon ton petrol çıkarılacaktır. 258 milyon ton petrol ve petrolle birlikte çıkarılan 55 milyar m3 doğal gaz Azerbaycan’ın olacaktır. Azerbaycan’ın elde edeceği gelirin dönemin bugünküne oranla oldukça düşük petrol fiyatlarıyla dahi 34 milyar doları bulacağı tahmin edilmekteydi. Daha önce SOCAR’ın payı % 30 olarak belirlense de, % 10’luk hissenin LUKoil’e devredilmesiyle bu pay % 20’ye inmiştir. Ayrıca, SOCAR, % 20’lik payından % 5’ini İran’a vermek istese de, başta ABD’li petrol şirketleri olmak üzere diğer Batılı petrol şirketlerinin karşı çıkması sonucu bu devir gerçekleşmemiştir. Bunun ardından, Nisan 1995’te SOCAR kendi payından % 5’lik bir bölümü Amerikan Exxon şirketine, aynı tarihte % 5’lik bir hisseyi de TPAO’ya devretmiştir. Böylece, TPAO’nun projedeki toplam payı % 6,75’e ulaşmıştır.

Konsorsiyumda yer almayan Japonya da daha sonra Konsorsiyuma dahil olmuştur. Japonya’nın “Itochu” şirketi tüm paylarını satan “McDermott International”dan % 2,45 pay elde ederek “Azeri-Çırak-Güneşli” Konsorsiyumu’na katılmış, ardından da AMOCO’nun sattığı % 5’lik hissenin % 1,5’ini alarak toplam payını % 3,9’a çıkarmıştır. AMOCO’nun sattığı paylardan % 3’ü Exxon ve % 5’i ise Unocal tarafından satın alınmıştır.

Bu değişiklikler sonucunda konsorsiyumdaki paylar şu şekilde bölünmüştür. ABD’den AMOCO - % 17,01, Unocal - % 10,04, Exxon - % 8,00, Penzoil - % 4,81; İngiltere’den BP - % 17,12, Ramco - % 2,08, Rusya’dan LUKoil - % 10; Azerbaycan’dan SOCAR - % 10; Norveç’ten Statoil - % 8,56; Türkiye’den TPAO - % 6,75, Japonya’dan Itochu - % 3,92 ve Suudi Arabistan’dan Delta - % 1,68. Böylece, Konsorsiyum’da SOCAR’la birlikte 7 ülkeden toplam 11 petrol şirketi yer almıştır.

Araz Aslanlı

http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110721065035342.html