13 Temmuz tarihinin BTC-nin açılışının 5 yıldönümü olması vesilesiyle başlattığımız yazı dizisinin ilk 3 makalesinde dönemin iç ve dış şartlarını, bu arada özellikle Azerbaycan`ın kendi petrolünü kendisinin üretmesi ve ihraç etmesi konusunun ne kadar zor olduğunu anlatmaya çalıştık.

BTC açısından en önemli süreç Azerbaycan`ın ihraç stratejisinin nasıl olacağı ve belirleyeceği stratejiyi uygulama olanağına sahip olup olmayacağı hususlarıydı. 20 Eylül 1994’te imzalanan anlaşmada (Asrın Anlaşması`nda), Azerbaycan, 2010 yılına kadar 60-70 milyon ton arasında petrol üretme kapasitesine ulaşacağı öngörülmekteydi.

O dönemlerde ülke içinde yıllık yaklaşık 10 milyon ton petrol tüketilmektedir. Böylece ihraç edilecek petrolün miktarı yaklaşık 50-60 milyon ton olacağı tahmin ediliyordu.

Buna bir de Kazakistan petrolü ve Türkmenistan doğal gazının her yıl daha da artan üretimi eklendiğinde asıl sorun o zaman ortaya çıkıyordu: Azerbaycan, Kazakistan petrolünün ve Türkmenistan (hatta Azerbaycan) doğal gazının dünya pazarına nasıl taşınacağı sorunu...

Tartışmalar daha çok petrol üretiminin paylaşılması değil, üretilen petrolün hangi yolla ya da yollarla dünya pazarlarına ulaştırılacağı konusundaydı. Petrol boru hattının ekonomik olmaktan daha çok politik bir konu olması, sorunun çözümünü daha da güçleştirmekteydi.

Azerbaycan petrollerinin dünya gündemine girdiği günlerde, petrolün taşınması için 7-8 güzergah gündeme gelmesine karşın bunlardan ilk başta yalnızca beş tanesi resmi olarak görüşülmüştür:

1) Kuzey hattı: Bakü-Novorossiysk;

2) Batı hattı: Bakü-Supsa;

3) Güney hattı: Bakü-İran;

4) Doğu hattı: Afganistan ve Pakistan üzerinden geçen hat;

5) Güney-Batı hattı: Bakü-Ceyhan.

Bunlardan ikisi Bakü-İran ve Bakü-Pakistan hatları gündeme geldikleri ilk günden itibaren büyük tepki toplamıştır. Bakü-İran hattı ile Azerbaycan petrolünün İran üzerinden Basra Körfezi’ne ve oradan da tankerlerle dünya piyasalarına sevki mümkündür. Ancak bu öneriye neredeyse tüm önemli güçler karşı çıkmıştır. Özellikle ABD, İran’a böyle bir koz verilmesinden fevkalade büyük endişe duymuştur. Bakü-Pakistan hattının ise Afganistan’dan geçecek olan kısmının güvenlik sorunları taşıması nedeniyle bu iki hattın gerçekleşme şansı olmamıştır. AIOC ve Azerbaycan yönetimi arasındaki görüşmeler sonucunda, petrolün taşınması için öngörülen güzergah sayısı Bakü-Novorossiysk, Bakü-Supsa ve Bakü-Ceyhan olarak 3’e indirilmiştir.

Son olarak 9 Ekim 1995’te Bakü’de erken üretim petrolünün uluslararası piyasalara taşınması için Bakü-Novorossiysk ve Bakü-Supsa güzergahları belirlenmiştir. 18 Ocak 1996 tarihinde Moskova’da Kuzey boru hattına yönelik, 8 Mart 1996 tarihinde Tiflis’te ise Batı boru hattına ilişkin anlaşmalar imzalanmıştır. Erken petrol boru hattı konusunda tek bir hat yeterli olabilecekken, Azerbaycan kendi stratejik hedefleri doğrultusunda, 1995’te Kuzey ve Batı istikametinde olmak üzere iki boru hattının da işletilmesine karar vermiştir. Bunu, Haydar Aliyev zamanından beri Rusya karşısında izlenen denge politikası kapsamında değerlendirmek gerekir.

Bu önemli seçenekleri sırayla değerlendirerek her birinin artılarına ve eksikliklerine dikkat etmeye çalışalım.

a) Bakü-Novorossiysk: Kuzey Boru Hattı

Sovyetler Birliği döneminde mevcut olan ve küçük çaplı bir bakım ile kullanılabilir hale getirilebilecek durumda bulunan bu boru hattı, Bakü’den Azerbaycan sınırına kadar 224 km ve toplamda 1411 km uzunluğunda olup, yıllık 5,75 milyon ton taşıma kapasitesine sahiptir.

Bakü-Novorossiysk hattı, Çeçenistan Özerk Cumhuriyeti başkenti Grozni (Coharkale) üzerinden de geçmekte ve Rusya’nın Karadeniz kıyısındaki Novorossiysk Limanı’na ulaşmaktadır.

Bu hattın erken üretim güzergahlarından birisi olarak seçilmesinin ardından Batılı standartlara ulaştırılabilmesi için bakım, onarım ve modernleştirme çalışmaları başlatılmış ve 50 milyon dolar harcanarak işler hale getirilmiştir.

Daha sonra bu hattın güvenliği, onarım, taşıma ücretleri vb. konuları kapsayan Azerbaycan, Rusya ve Çeçenistan arasında Bakü-Grozni-Tihoretsk-Novorossiysk boru hattına ilişkin üç taraflı sözleşme imzalanmıştır. 12 Kasım 1997’de Bakü’den gönderilen erken üretimin ilk petrolü, Aralık 1997 içinde Novorossiysk Limanına ulaşmıştır. Limana ulaşan petrol buradan tankerlerle Boğazlardan geçirilerek Akdeniz’e ve oradan da dünya pazarlarına çıkarılmaktadır.

Bu hattın erken üretim hatlarından birisi olarak tercih edilmesinde, Rusya’nın çok ısrarcı davranması ve Batılı devletlerin RF’in fazla sorun çıkarmasını istememeleri önemli rol oynamıştır. Ama bu hatta yeşil ışık yakılarak, buna paralel, bu hatta alternatif olan Batı hattı (Bakü-Supsa) projesinin gerçekleştirilmesine de karar verilmesi sağlanmıştır.

Devam edecek…

http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110801021637216.html

Aliyev, iktidarının ilk günlerinde, Rus yanlısı görünmüş ve bu durum özellikle Türkiye’de ciddi endişelere neden olmuştur.Fakat daha sonra geliştirilen projeler, ilk günlerde Moskova’nın hoşuna giden kararların özünde, Aliyev’in, denge siyaseti gereği Rusya’yı karşısına almamak ve gelecekte uygulayacağı temel politikalar için ilk şart olan siyasi geleceğini sağlama almak amacını güttüğünü kanıtlamıştır.

Haydar Aliyev göreve gelir gelmez, 25 Haziran 1993’te Hazar Denizi’nin Azerbaycan sektöründe petrol üretilmesi konusunda SOCAR’ın Batılı petrol şirketleri ile yaptığı görüşmelere ara verilmesi ve Azerbaycan petrolünün Türkiye üzerinden Akdeniz’e indirilmesini hedefleyen boru hattı projesi kapsamındaki çalışmaların iptal edilmesi talimatını vermiştir. Ardından 1993 Sonbaharı’nda Rusya yetkilileri ile petrol görüşmelerine başlamış, 23 Ekim 1993’te iki ülke yönetimleri arasında yapılan anlaşma ile Rus şirketi LUKoil’e Hazar’ın Azerbaycan sektöründe petrol çalışmaları yapma hakkı verilmiştir. Yürütülen “yakınlaşma” politikası sonucu, 1994 başında Rusya Başbakanı Çernomırdin, Azerbaycan’ın Batılı şirketlerle anlaşma yapmasına itiraz etmediklerini bildirmiştir. Kısa zamanda uygulanan bu politikalar, Azerbaycan’ın tam anlamıyla Rus yörüngesine girdiği izlenimi verse de, atılan adımlar, deneyimli devlet adamı Haydar Aliyev’in, ilk zamanlarda Rusya’yı karşısına almak istemeyişinden kaynaklanmıştır. Aliyev’in ilk resmi ziyaretini Moskova’ya yapmasını ve Eylül 1993’te Bağımsız Devletler Topluluğu Devlet Başkanlarının Moskova toplantısında, Azerbaycan’ı BDT’ye üye yapan imzayı atmasını bunun kanıtı olarak göstermek mümkündür. 4 Şubat 1994’te ise, SOCAR, Rus şirketi LUKoil’in Azerbaycan hissesinden % 10 pay alacağını konsorsiyum ortaklarına resmen açıklamıştır.

Bakü, İstanbul ve Houston şehirlerinde devam eden görüşmelerde konsorsiyuma Rusya da dahil edilerek anlaşma yeniden düzenlenmiş ve SOCAR’ payından % 10’luk hisse LUKoil’e devredilmiştir. Yaklaşık üç yıl süren görüşmeler sonucunda, nihayet 20 Eylül 1994’te, Bakü’deki Gülüstan Sarayı’nda SOCAR ile AIOC (Azerbaycan Uluslararası Operasyon Şirketi - Azerbaijan International Operating Company) arasında “Asrın Anlaşması” veya “Mega Proje” olarak adlandırılan “Hazar Denizi’nin Azerbaycan Sektöründe Yer Alan Azeri, Çırag ve Güneşli Yataklarında Petrolün Ortak İşlenmesine ve Pay Bölüşümüne İlişkin Anlaşma” imzalanarak ilgili bölgelerde petrol arama ve çıkarma yetkisi AIOC’ye verilmiştir.

Toplam yatırım bedeli 8 milyar dolara ulaşan bu proje kapsamında toplam üretilebilir petrol rezervlerinin 540 milyon ton, doğal gaz rezervlerinin ise 90 milyar m3 olduğu tahmin edilmektedir. Anlaşma 30 yıl yürürlükte kalacaktır. Sözkonusu dönem boyunca 511 milyon ton petrol çıkarılacaktır. 258 milyon ton petrol ve petrolle birlikte çıkarılan 55 milyar m3 doğal gaz Azerbaycan’ın olacaktır. Azerbaycan’ın elde edeceği gelirin dönemin bugünküne oranla oldukça düşük petrol fiyatlarıyla dahi 34 milyar doları bulacağı tahmin edilmekteydi. Daha önce SOCAR’ın payı % 30 olarak belirlense de, % 10’luk hissenin LUKoil’e devredilmesiyle bu pay % 20’ye inmiştir. Ayrıca, SOCAR, % 20’lik payından % 5’ini İran’a vermek istese de, başta ABD’li petrol şirketleri olmak üzere diğer Batılı petrol şirketlerinin karşı çıkması sonucu bu devir gerçekleşmemiştir. Bunun ardından, Nisan 1995’te SOCAR kendi payından % 5’lik bir bölümü Amerikan Exxon şirketine, aynı tarihte % 5’lik bir hisseyi de TPAO’ya devretmiştir. Böylece, TPAO’nun projedeki toplam payı % 6,75’e ulaşmıştır.

Konsorsiyumda yer almayan Japonya da daha sonra Konsorsiyuma dahil olmuştur. Japonya’nın “Itochu” şirketi tüm paylarını satan “McDermott International”dan % 2,45 pay elde ederek “Azeri-Çırak-Güneşli” Konsorsiyumu’na katılmış, ardından da AMOCO’nun sattığı % 5’lik hissenin % 1,5’ini alarak toplam payını % 3,9’a çıkarmıştır. AMOCO’nun sattığı paylardan % 3’ü Exxon ve % 5’i ise Unocal tarafından satın alınmıştır.

Bu değişiklikler sonucunda konsorsiyumdaki paylar şu şekilde bölünmüştür. ABD’den AMOCO - % 17,01, Unocal - % 10,04, Exxon - % 8,00, Penzoil - % 4,81; İngiltere’den BP - % 17,12, Ramco - % 2,08, Rusya’dan LUKoil - % 10; Azerbaycan’dan SOCAR - % 10; Norveç’ten Statoil - % 8,56; Türkiye’den TPAO - % 6,75, Japonya’dan Itochu - % 3,92 ve Suudi Arabistan’dan Delta - % 1,68. Böylece, Konsorsiyum’da SOCAR’la birlikte 7 ülkeden toplam 11 petrol şirketi yer almıştır.

Araz Aslanlı

http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110721065035342.html

5 yıl önce, 13 Temmuz 2006’da, Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Ana İhraç Boru Hattı’nın (AİBH) son durağı olan Ceyhan’daki Haydar Aliyev Petrol Terminali’nin resmi açılış töreni gerçekleştirildi.Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev`ın, dönemin Türkiye Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer`in, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan`ın, Gürcistan Devlet Başkanı Mihail Saakaşvili`nin ve çok sayıda diğer devletten üst düzey yetkili katıldığı tören “Türkiye tarihinin en büyük töreni” olarak nitelendirilmişti.

BTC faaliyete geçtikten sonra bölgesel ve küresel bazda önemli gelişmeler yaşandı. Bakü-Tiflis-Erzurum doğalgaz hattı projesi tamamlandı, Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattı projesine ilişkin çok ciddi adımlar atıldı. Bölgeye ilişkin küresel rekabet bir ısındı, bir soğudu. Kafkasya BTC`yi de etkileyen Ağustos 2008 olaylarını (Rusya-Gürcistan savaşını) yaşadı. NABUCCO projesine ilişkin önemli adımlar atıldı. Ama bunların hiçbirisi, hatta hepsinin toplamı bile henüz BTC`nin yakaladığı başarıyı gölgede bırakmaya yetmedi. BTC ekonomik, siyasal, genel olarak stratejik ve hatta önemli ölçüde askeri boyutlarıyla bir devrim niteliğini korumaya devam ediyor.

Peki, BTC nasıl ortaya çıkmıştı? Projenin gerçekleşmesi için kimler nelere katlanmış, hangi sorumluluklar üstlenmiş, hangi cesaretli kararlara imza atmıştı?

1991 yılında bağımsızlığına yeniden kavuşan Azerbaycan, sahip olduğu zengin petrol kaynaklarının işletilmesi konusunda ilerlemeler kaydetmek için çalışmalar yapmıştır. Fakat, kaynakların geliştirilip araştırılması için gerekli fonların yetersizliği hatta yokluğu nedeniyle Azerbaycan yönetimi, projelerin gerçekleştirilmesi amacıyla Batılı yatırımcıları ülkeye çekmeyi kararlaştırmıştır. 1991 yılının sonlarına doğru, dönemin Ayaz Mütellibov başkanlığındaki yönetimi, enerji projelerini ihaleye açmıştır. BP, Statoil, AMOCO, Unocal ve diğer şirketler bu ihaleye katılmıştır.

Azerbaycan’da bağımsızlık hareketinin lideri Ebülfeyz Elçibey’in iktidara gelişiyle birlikte Batılı petrol şirketleriyle görüşmeler yeniden hız kazanmıştır. Elçibey, ülke bağımsızlığının korunabilmesi için ekonomik bağımsızlık kazanılmasının en önemli şart olduğunu düşünmekteydi. Bu düşüncenin somut yansıması olarak, Eylül 1992’de Azerineft ve Azneftkimya adlı iki devlet şirketi birleştirilerek, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketi (State Oil Company Azerbaijan Republic - SOCAR) kurulmuştur. Kuruluşundan günümüze kadar SOCAR, karada, kıyıda ve denizde petrol arama ve üretim ile ilgili tüm faaliyetlerden tek başına sorumlu devlet kuruluşu olarak faaliyet göstermiş ve ülkenin siyasi yapısının şekil alışındada da her zaman çok belirleyici bir konuma sahip olmuştur.

Elçibey, iktidarı döneminde birbiri ardına çeşitli Batılı petrol şirketleriyle Azeri, Çırag, Şahdağ, ve Güneşli yataklarında petrol araştırmalarının yürütülmesi ve üretilmesi konusunda ön anlaşmalar imzalanmıştır. Ayrıca, SOCAR’ın, Amerikan Pennzoil Exploration and Production Company, Pennzoil Caspian Corpaoration ve İskoç Ramco Energy şirketleri ile yaptığı görüşmeler sonucunda, 1 Ekim 1992’de Güneşli ve Neft Daşları yataklarında doğal gaz üretilmesi konusunda da bir anlaşma imzalanmıştır. Bu gelişmeler sonucunda, 2 Kasım 1992’de, Elçibey yönetimi ile BP liderliğindeki Azerbaycan Uluslararası Operasyon Şirketi (Azerbaijan International Operating Company – AIOC ) arasında, petrol alanlarının geliştirilmesi amacıyla, SOCAR’ın % 30’luk payla yer aldığı bir anlaşma yapılmıştır. Bu anlaşmada diğer yabancı petrol şirketleri ile beraber Türkiye’nin TPAO şirketi de konsorsiyum üyesi olarak Azerbaycan petrolünden pay alma konusunda SOCAR’la resmi anlaşma imzalamıştır. Anlaşmalar gereğince görüşmelerin Haziran 1993’de Londra’da devam etmesi kararlaştırılmıştır.

Olayların gelişimi, Azerbaycan’ın yakın komşuları İran ve Rusya tarafından da çok yakından takip edilmekteydi. 1991’den bu yana devam eden görüşmelere İran ve Rus ulusal petrol şirketleri de katılmak arzusundaydılar. Bu iki devletin petrol şirketlerinden temsilciler defalarca mevcut konsorsiyuma katılmak istediklerini ifade etmişlerse de, Elçibey yönetimi her defasında bu tip önerileri geri çevirmiştir.

Konsorsiyuma Rusy çıkarlarını temsil eden LUKoil petrol şirketinin alınmaması da, Rusya’nın Azerbaycan’a uyguladığı baskının giderek artmasına neden olmuştur. Nitekim, Rusya’nın askeri ve İran’ın ekonomik yardımıyla Ermenistan’ın art arda Azerbaycan topraklarını işgal etmesi, bu arada Albay Suret Hüseynov liderliğinde yönetime karşı darbe girişiminin başlaması, Elçibey yönetimini çok zor durumda bırakmıştır.

Olayların daha da tehlikeli boyutlara ulaşmaması için Devlet Başkanı Ebülfeyz Elçibey görevinden ayrılmak zorunda kalmıştır. Bu arada Nahçıvan Yüksek Meclisi’nin Başkanı Haydar Aliyev Bakü’ye davet edilmiş; önce Milli Meclis Başkanı ve daha sonra ise Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Başkanı seçilmiştir.

Uzun yılların siyasi tecrübesine sahip olan Haydar Aliyev, petrolün Azerbaycan’ın ekonomik ve siyasi hayatında büyük önem taşıdığını ve ülkenin uluslararası ilişkilerinde petrol faktörünün dikkate alınması gerektiğini çok iyi bilmekteydi…

Devam edecek…

http://www.1news.com.tr/yazarlar/20110715084935701.html

Japonya`daki depremin ardından dünya gündeminde en çok yerini alan konulardan birisi de nükleer enerji konusudur. Bu bağlamda Ermenistan`daki nükleer santralin sadece bu ülke açısından değil, bölge açısından da doğurabileceği riskler ve genel olarak Ermenistan`ın nükleer faaliyetleri geniş bir değerlendirme yapılmasını gerekli kılmaktadır. Ermenistan’daki VVER-440/230 tipli Metsamor Nükleer Santrali’nin inşaatı 1977’de tamamlanmış ve hizmete sokulmuştur. Santral’de ikinci reaktör ise 1980’de inşa edilmiştir.